Beckett's fragmentarische vertelling en de filmmontage als conflict van Eisenstein


In het werk van Samuel Beckett (1906-1989) 'lees' ik een uitdaging aan de narrativiteit. Het is moeilijk om in zijn werken een duidelijke verhaalstructuur te ontdekken. Een verhaal is als een ondateerbaar, onlocaliseerbaar gegeven.

Degene die spreekt (en schrijft) is altijd buiten zichzelf, ook-of-juist-als hij zichzelf tot onderwerp neemt. 'De stem' onderbreekt zichzelf constant waardoor het niet duidelijk is of het nu gaat om een verplaatsing of persoons-verwisseling, een gespleten persoonlijkheid of een plaatsvervanger.

Beckett stelt dat het individu bestaat uit een reeks opeenvolgende subjecten, die telkens een overeenkomst met hun omgeving sluiten, welk een compromis hij de Gewoonte noemt, het bindmiddel dat de wereld, dank zij de luiheid en gemakzucht van de mensen bijeenhoudt. Het 'ik' heeft geen betekenis waarmee je je situeert in een wereld van sprekers. Het 'ik' is wezenlijk iets wat zich laat mededelen en aan de deling die dit impliceert heeft het zijn bestaan te danken. De verteller is een luisteraar die wordt aangesproken. Zodra hij 'ik' zegt, heeft dat tot gevolg dat hij niet meer weet of hij voor zichzelf spreekt of uit naam van een stem die hem dat voortzegt. [1]

De hoofdpersonen in Beckett's boeken dwalen sprekend en schrijvend rond. Een stem die telkens weer als spelbreker optreedt. De stem is een verzameling van anderen waardoor rolverwisselingen, gedaanteveranderingen en spraakverwarring ontstaat. En niet alleen als onderwerp is de stem belangrijk, ze gaat een directe verbinding aan met de stem in het hoofd van de lezer.

De schrijfwijze van Beckett, breng ik in verband met de wetmatigheden van de film (narratie, montage, personage). Hierbij denk ik met name aan 'de stem' als een constante onderbreking. Deze onderbreking van de stem, vind ik vergelijkbaar met filmmontage; door een verspringing van het beeld wordt verplaatsing van plaats en tijd mogelijk gemaakt.

Ik zie hier een relatie met de opvattingen van de russische regisseur Sergej Eisenstein (1898-1948) over de filmmontage als 'conflict'. In zijn beginwerken; toneel- en theaterstukken, speelden zich vaak verschillende situaties en/of handelingen in eenzelfde tijdsbestek af. Dit leidde tot de parallelmontage; het afwisselend tonen van 2 handelingen die zich (al dan niet tegelijkertijd) op verschillende plaatsen voltrekken. Hij ontwikkelde verschillende vormen van filmmontage. [2]

Eisenstein beschouwde de filmmontage als 'conflict', in plaats van een (harmonieuze) 'koppeling'. Hij legde de nadruk op het zichtbaar maken van de tegenspraak, oftewel op het ontstaan van de antithese. [3]

Dit was een andere opvatting dan zijn collega's in die tijd. Montage; het naast elkaar plaatsen van verschillende beelden, was voor Eisenstein belangrijk omdat hieruit betekenissen konden ontstaan en vooral: aan gegeven worden. Eisenstein beweerde dat door het blijven onderzoeken en ontwikkelen van montagetechnieken, we in staat zouden zijn het werkelijke wezen van objecten en schijnselen te vatten. Deze overtuiging is sterk gerelateerd aan wat er aan de hand is in het schrijven van Beckett; waar betekenissen bewerkstelligd lijken te worden door uiterste incoherentie.



[1] Lacant spreekt over dit probleem van 'de uitspraak' en 'uitspreking'.

[2] De verschillende vormen van montage ontwikkeld door S. Eisenstein:
Metriese montage: beeldreeksen worden gecombineerd op grond van hun lengte en volgens een schematische formule. Deze montage krijgt vorm doordat ze steeds herhaald wordt. In dit type montage zijn binnen het filmbeeld heersende verhoudingen volledig ondergeschikt aan de absolute lengte van de beeldreeks. De metrische montage draagt een meestal dominant karakter. Het filmbeeld is in potentie 'ondubbelzinning'.
Ritmische montage: deze montage wordt bepaald (door een nieuw berechtigd element;) de inhoud van de filmbeelden zelf. Op feitelijk gebaseerde verhoudingen. Vaak dezelfde lengte's van verschillende opname's die d.m.v. ritme/beweging elkaar opvolgen.
Tonale montage: gebaseerd op de emotionele klankwaarde van de beeldreeks. Het gaat om de algemene toon van de beeldreeks. Dit type montage is gebaseerd op de dominante emotionele klank in de beeldreeks.
Boventonale montage: ritme en toon zijn fasen in een en hetzelfde proces.
Intellectuele montage: dit is geen montage van grove fysiologische boventonale klanken. Een conflicterende combinatie van meerder intellectuele effecten tegelijkertijd. Type van de 'intellectuele boventonen'.

[3] Antithese = de tegenstelling van beginselen of ideeën, Eisenstein maakte van dit begrip gebruik in de jaren twintig. In de jaren dertig zou dit plaats maken voor de synthese; de opheffing van de tegenspraak.